నవపక్షం, హైదరాబాద్, సెప్టెంబర్ 28:
డిజిటల్ యుగంలో సమాచారం కేవలం ఒక వనరు కాదు… ప్రజాస్వామ్యానికి ఆక్సిజన్. ఒకప్పుడు సమాచారాన్ని పొందడం పెద్ద సవాలుగా ఉండేది. నేడు సమాచారం కొరత కంటే, నిజమైన సమాచారాన్ని గుర్తించడం మరింత పెద్ద సవాలుగా మారింది.
ఫేక్ న్యూస్, డీప్ఫేక్ వీడియోలు, మిస్ఇన్ఫర్మేషన్, డిస్ఇన్ఫర్మేషన్, సోషల్ మీడియా రూమర్లు వంటి సమాచార అస్తవ్యస్తత (Information Disorder) ప్రజల్లో గందరగోళాన్ని పెంచడమే కాకుండా, సంస్థలు–సమాజం మధ్య ఉన్న విశ్వాసాన్ని కూడా దెబ్బతీస్తోంది. ఈ నేపథ్యంలో అంతర్జాతీయ సమాచార సార్వత్రిక ప్రాప్యత దినోత్సవం ప్రాధాన్యత మరింత పెరిగింది.
సమాచారం తెలుసుకునే హక్కు… ప్రజాస్వామ్యానికి మూలస్తంభం
ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రతి పౌరుడికి ప్రభుత్వ కార్యకలాపాలు, ప్రజా విధానాలు, ప్రజా నిధుల వినియోగం గురించి తెలుసుకునే హక్కు కీలకం. భారతదేశంలో సమాచార హక్కు చట్టం–2005 (RTI Act) ఈ హక్కుకు చట్టబద్ధమైన బలాన్ని అందించింది.
సమాచార హక్కు ద్వారా ప్రభుత్వ నిర్ణయాలను ప్రశ్నించే అవకాశం, ప్రజా నిధుల వినియోగాన్ని పరిశీలించే అవకాశం, పాలనలో పారదర్శకత మరియు జవాబుదారీతనాన్ని కోరే అవకాశం పౌరులకు లభించింది.
అయితే సమాచారం అందుబాటులో ఉండటం మాత్రమే సరిపోదు. ఆ సమాచారం నిజమా? విశ్వసనీయమైనదా? దాని మూలం ఏమిటి? అనే ప్రశ్నలను కూడా ప్రతి పౌరుడు అడగగలగాలి.
సమాచార సమగ్రత ఎందుకు కీలకం?
సత్యాన్ని దాచడం ఎంత ప్రమాదకరమో… అసత్యాన్ని సత్యంగా నమ్మించడం అంతకంటే ప్రమాదకరం.
డిజిటల్ వేదికల విస్తరణతో సమాచారాన్ని క్షణాల్లో లక్షలాది మందికి చేరవేయడం సాధ్యమైంది. అదే సమయంలో తప్పుడు సమాచార వ్యాప్తికి కూడా మార్గం సుగమమైంది.
ప్రస్తుతం సమాజం ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన సవాళ్లలో:
ఫేక్ న్యూస్
డీప్ఫేక్ వీడియోలు
కృత్రిమ మేధ (AI) ఆధారిత తప్పుడు కంటెంట్
సోషల్ మీడియా రూమర్లు
ద్వేషపూరిత ప్రసంగాలు (Hate Speech)
సందర్భం తప్పిన లేదా వక్రీకరించిన సమాచారం
ప్రధానమైనవి.
ఇవి ఎన్నికలు, విద్య, ఆరోగ్యం, ఉపాధి, ప్రజా విధానాలు, సామాజిక సామరస్యం వంటి అనేక రంగాలపై ప్రభావం చూపుతున్నాయి. అందువల్ల సమాచారాన్ని వినియోగించే సామర్థ్యం కూడా ఒక ముఖ్యమైన పౌర నైపుణ్యంగా మారుతోంది.
కొత్త ఆలోచనలు – సమాచార అక్షరాస్యతకు దిశానిర్దేశం
1. ఇన్ఫర్మేషన్ లీటరసీ కార్డు (IL Card)
10వ తరగతి నుంచి ప్రతి విద్యార్థికి సమాచారాన్ని గుర్తించడం, మూలాలను పరిశీలించడం, వాస్తవాలను ధృవీకరించడం వంటి అంశాల్లో శిక్షణ ఇచ్చి సమాచార అక్షరాస్యత సర్టిఫికేషన్ అందించే విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టాలి.
2. గ్రామ స్థాయి చట్ట & డిజిటల్ హెల్ప్ డెస్క్
ప్రతి గ్రామ పంచాయతీలో RTI దరఖాస్తులు, డిజిటల్ ప్రభుత్వ సేవలు, సమాచార ధృవీకరణ, ప్రాథమిక న్యాయ సహాయం వంటి సేవలకు ఒకే వేదికగా పనిచేసే చట్ట & డిజిటల్ హెల్ప్ డెస్క్లు ఏర్పాటు చేయాలి.
3. పోస్ట్ చేసే ముందు సరిచూసుకోండి
సోషల్ మీడియాలో ఏ సమాచారాన్నైనా పంచుకునే ముందు కనీసం మూడు దశల్లో పరిశీలించే అలవాటును ప్రజల్లో పెంపొందించాలి:
ఆగండి – మూలాన్ని చూడండి – వాస్తవాన్ని ధృవీకరించండి.
ఈ అలవాటు వ్యక్తిగత బాధ్యతను పెంచడంతో పాటు తప్పుడు సమాచార వ్యాప్తిని తగ్గించగలదు
4. కృత్రిమ మేధ పారదర్శక డ్యాష్బోర్డ్
ప్రభుత్వ ప్రకటనలు, సంక్షేమ పథకాలు, ప్రజా ప్రయోజన కార్యక్రమాలకు సంబంధించిన కీలక సమాచారాన్ని సులభంగా అర్థమయ్యే విధంగా ఓపెన్ డ్యాష్బోర్డ్ల ద్వారా ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచాలి. AI ఆధారిత వ్యవస్థలను ఉపయోగించే సందర్భాల్లో వాటి వినియోగం, డేటా మూలాలు, పరిమితులపై కూడా సాధ్యమైనంత పారదర్శకత ఉండాలి.
5. సమాచార వాలంటీర్ల నెట్వర్క్
జాతీయ సేవా పథకం (NSS), నెహ్రూ యువ కేంద్ర సంఘటన్ (NYKS), రెడ్క్రాస్, లీగల్ సర్వీసెస్ సంస్థలు, విద్యార్థి–యువజన సంఘాలతో కలిసి జిల్లా స్థాయిలో సమాచార అవగాహన వాలంటీర్ నెట్వర్క్ ఏర్పాటు చేయాలి.
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో డిజిటల్ సేవలు, RTI, సమాచార ధృవీకరణ, సైబర్ అవగాహనపై ప్రజలకు శిక్షణ అందించడం ఈ నెట్వర్క్ ప్రధాన లక్ష్యంగా ఉండాలి.
సమాచార అక్షరాస్యత కూడా ఒక జీవన నైపుణ్యమే
నైపుణ్యం అంటే కేవలం ఉపాధికి అవసరమైన సామర్థ్యం మాత్రమే కాదు. సరైన సమాచారాన్ని గుర్తించడం, దాన్ని విశ్లేషించడం, బాధ్యతగా ఉపయోగించడం కూడా ఒక కీలక జీవన నైపుణ్యం.
డిజిటల్ యుగంలో ప్రతి పౌరుడికి Information Literacy లేదా సమాచార అక్షరాస్యత ఒక ప్రాథమిక పౌర నైపుణ్యంగా మారాల్సిన అవసరం ఉంది.
ఒక వార్తను చూసిన వెంటనే నమ్మడం కాకుండా, దాని మూలాన్ని తెలుసుకోవడం… ఒక వీడియోను చూసిన వెంటనే షేర్ చేయకుండా దాని నిజానిజాలను పరిశీలించడం… ఒక సందేశాన్ని అందుకున్న వెంటనే ఫార్వర్డ్ చేయకుండా దాని విశ్వసనీయతను నిర్ధారించడం—ఇవే నేటి డిజిటల్ పౌరసత్వానికి ప్రాథమిక లక్షణాలు.
వికసిత్ భారత్ 2047కు సమాచార సమగ్రత కీలకం
2047 నాటికి అభివృద్ధి చెందిన భారతదేశాన్ని నిర్మించాలంటే డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణతో పాటు సమాచార సమగ్రతను కూడా బలోపేతం చేయాల్సిన అవసరం ఉంది.
పారదర్శక పాలన, జవాబుదారీతనం, సమాచారానికి సమాన ప్రాప్యత, బాధ్యతాయుతమైన డిజిటల్ పౌరసత్వం, పౌర భాగస్వామ్యం పెరిగినప్పుడే విశ్వాసపూరిత సమాజ నిర్మాణం సాధ్యమవుతుంది. ఇది సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల్లోని SDG-16 స్ఫూర్తికి కూడా అనుగుణంగా ఉంటుంది.
✍️ యంగలి గోపి గౌడ్
బ్యూరో చీఫ్, నవపక్షం దిన పత్రిక.
